Sau một thập kỷ chính thức phát sóng và đồng hành cùng người nông dân (2016 – 2026), chương trình “Canh tác thông minh” do Đài Truyền hình Việt Nam (VTV9) phối hợp cùng Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền thực hiện đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một diễn đàn truyền hình thuần túy. Đó là hành trình đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật cắm rễ vào thực tiễn, thay đổi căn bản tập quán canh tác truyền thống và kiến tạo những kỳ tích năng suất trên những vùng đất khó khăn nhất.
1. Nút thắt từ tập quán cũ trên vùng đất phèn trũng
Trước năm 2016, việc sản xuất lúa tại nhiều địa phương vùng trũng nhiễm phèn như xã Mỹ Thạnh (tỉnh Tây Ninh) luôn trong tình trạng bấp bênh. Canh tác trên vùng đất được ví như “rốn phèn”, phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời và đối mặt với nguy cơ nhiễm mặn mùa khô, người nông dân nơi đây phải đối diện với muôn vàn trở ngại:
- Tập quán sạ quá dày: Nông dân giữ thói quen sạ lan với lượng giống từ 120 – 150 kg/ha, khiến ruộng lúa rậm rạp, sâu bệnh dễ phát sinh và chi phí phân thuốc tăng vọt.
- Thổ nhưỡng suy thoái: Tình trạng ngộ độc phèn, ngộ độc hữu cơ do rơm rạ không được xử lý bài bản làm nghẹt rễ, lúa khó hấp thụ dinh dưỡng.
- Năng suất chạm trần thấp: Năng suất bình quân lúa mùa trước đây rất hạn chế, thời điểm chuyển sang làm lúa hai vụ cũng chỉ dao động ở mức 4 – 4,5 tấn/ha do thiếu giải pháp kỹ thuật đồng bộ.
2. Sự đồng hành bền bỉ: Từ mô hình trình diễn đến niềm tin tuyệt đối
Rào cản lớn nhất khi đưa khoa học kỹ thuật về nông thôn là tâm lý e dè của người sản xuất. Khi chương trình Canh tác thông minh đặt chân tới Tây Ninh vào vụ Hè Thu 2017 với khuyến cáo hạ lượng giống gieo sạ xuống 80 kg/ha, hầu hết nông dân đều lo ngại lúa không đủ mật độ.
Để tháo gỡ tâm lý đó, đội ngũ cán bộ kỹ thuật của Phân bón Bình Điền phối hợp chặt chẽ cùng các nhà khoa học đầu ngành và hệ thống khuyến nông địa phương thực hiện phương châm “bắt tay chỉ việc” ngay trên mặt ruộng:
- Khảo sát thổ nhưỡng và tập quán canh tác: Đo đạc các chỉ số pH, đánh giá tầng đất và mức độ nhiễm phèn trước mùa vụ để thiết kế quy trình dinh dưỡng riêng biệt.
- Xây dựng mô hình trình diễn đối chứng: Tổ chức các lớp tập huấn đầu bờ, hướng dẫn kỹ thuật xẻ rãnh xương cá thoát phèn, kỹ thuật làm đất và bón lót đúng quy trình.
- Giám sát trực tiếp xuyên suốt chu kỳ mùa vụ: Cán bộ kỹ thuật đồng hành cùng nhà nông ở từng mốc sinh trưởng cốt lõi (bón lót, đẻ nhánh, làm đòng, trổ chín) để điều chỉnh lượng phân bón và nước tưới hợp lý.
Chính sự hiện diện thực tế của các chuyên gia đã thuyết phục những nông dân tiên phong như ông Trần Văn Ngấm mạnh dạn thay đổi.
3. Thành quả thực chứng: Năng suất tăng 2,5 lần, mở đường vào chuỗi giá trị 1 triệu ha
Hiệu quả sau nhiều vụ canh tác liên tục đã chứng minh tính ưu việt vượt trội của quy trình kỹ thuật thông minh:
- Tối ưu hóa hạt giống: Lượng giống gieo sạ giảm ngoạn mục từ 150 kg/ha xuống 80 kg/ha và hiện tại nhờ ứng dụng công cụ sạ cụm cơ giới hóa, mật độ chỉ còn 60 kg/ha (tiết kiệm đến 60% lượng giống ban đầu).
- Cải tạo sức khỏe đất: Việc đưa các dòng sản phẩm sinh học chuyên dùng như Đầu Trâu Bio-Canxi, kết hợp công thức phân bón cân đối đã hóa giải độc chất phèn, giúp bộ rễ ăn sâu, lúa đẻ nhánh khỏe và giảm thiểu đáng kể số lần phun thuốc bảo vệ thực vật.
- Đột phá về kinh tế: Chi phí đầu vào giảm rõ rệt trong khi năng suất lúa thực thu tăng vọt từ 4 tấn/ha lên 10 tấn/ha (tăng gấp 2,5 lần), mang lại lợi nhuận cao bền vững cho nông hộ.
Khẳng định vai trò của liên kết 4 nhà
Câu chuyện thành công của lão nông Trần Văn Ngấm không chỉ mang tính đơn lẻ mà đã trở thành điểm tựa lan tỏa kinh nghiệm cho các hộ lân cận, tạo nền tảng vững chắc để cánh đồng Mỹ Thạnh tự tin hòa nhập vào Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp của Chính phủ.
Chặng đường 10 năm của chương trình “Canh tác thông minh” minh chứng rõ nét rằng: Khi doanh nghiệp khoa học, cơ quan quản lý, viện trường và người nông dân gắn kết bền chặt, rào cản về biến đổi khí hậu hay thổ nhưỡng khắc nghiệt đều có thể vượt qua, mở ra kỷ nguyên sản xuất nông nghiệp chính xác, bền vững và thịnh vượng.
Chương trình Canh tác thông minh phát sóng định kỳ vào lúc 17h00 Chủ Nhật hàng tuần trên kênh VTV9 – Đài Truyền hình Việt Nam, phối hợp thực hiện cùng Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền.
Canh Tác Thông Minh