Mùa mưa tại Tây Nguyên là giai đoạn vàng để cây trồng sinh trưởng, đặc biệt là cây cà phê đang bước vào chu kỳ nuôi trái và tích lũy nhân. Tuy nhiên, nghịch lý bón phân đầy đủ nhưng cây vẫn còi cọc, kém phát triển diễn ra khá phổ biến do dinh dưỡng bị thất thoát nghiêm trọng. Nếu không điều chỉnh kỹ thuật canh tác, lượng phân bón thất thoát có thể lên tới 60 – 70%, gây lãng phí chi phí đầu tư và làm suy thoái tài nguyên đất.
1. Đặc thù thổ nhưỡng Tây Nguyên và nguy cơ rửa trôi dinh dưỡng
Theo ông Hồ Công Trực (Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và Môi trường Tây Nguyên), vùng đất này sở hữu những ưu thế xen lẫn thách thức tự nhiên:
- Tầng đất dày nhưng chua: Nhóm đất đỏ vàng (đặc biệt là đất nâu đỏ bazan chiếm 1/3 diện tích) có độ xốp cao, thấm và thoát nước tốt nhưng chỉ số pH lại rất thấp, chỉ dao động từ 3.5 đến 5.5 (mức đất chua đến rất chua), gây cản trở rễ cây hấp thu dinh dưỡng.
- Địa hình dốc và xói mòn: Mùa khô kéo dài nhiều tháng làm đất khô xác; khi bước vào mùa mưa với lưu lượng nước lớn tập trung, đất bị hòa tan nhanh, dòng chảy bề mặt sẽ cuốn trôi lớp đất mặt màu mỡ cùng lượng phân bón trôi xuống sông suối.
2. Những sai lầm phổ biến trong tập quán canh tác
TS. Phạm Anh Cường (Giám đốc Nghiên cứu – Phát triển Công ty CP Phân bón Bình Điền) chỉ rõ hai sai lầm lớn của người làm vườn:
- Tập quán rải phân trên mặt đất: Nông dân thường rải phân nổi và chờ mưa ngấm xuống. Nếu sau bón trời nắng gắt, phân bón (nhất là đạm) bốc hơi thất thoát lớn; còn nếu gặp mưa lớn rào rạt, dòng nước sẽ bào mòn rửa trôi toàn bộ lớp phân trên mặt.
- Lạm dụng phân bón đơn: Bón phân đơn lẻ khiến dinh dưỡng mất cân đối, làm suy giảm hệ đệm đất và tăng nguy cơ thất thoát so với việc dùng phân bón phức hợp NPK kết hợp trung vi lượng.
3. Giải pháp kỹ thuật đồng bộ từ chuyên gia
Để tối ưu hóa hiệu quả hấp thu phân bón từ 30 – 40% lên mức tối đa, các chuyên gia nông nghiệp khuyến cáo nhà nông thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp:
Kỹ thuật bón phân:
- Xẻ rãnh và lấp đất: Dùng cuốc xới nhẹ tạo rãnh quanh hình chiếu của tán cây, rải phân vào rãnh rồi cào đất lấp kín lại nhằm cố định phân trong đất.
- Bón theo sườn dốc: Tại địa hình đồi dốc, nên bón 1/2 đến 2/3 lượng phân ở phía trên bồn cây. Nước mưa ngấm tự nhiên sẽ đưa dinh dưỡng từ từ chảy theo triền dốc bao phủ trọn vẹn vùng rễ hai bên tán.
- Chia nhỏ cữ bón: Chia lượng phân thành nhiều đợt bón trong mùa mưa để rễ cây hấp thu dần, tránh tình trạng “bội thực” hoặc bị trôi mất khi gặp mưa kéo dài.
Cải tạo và tăng dung tích hấp phụ của đất:
- Bổ sung hữu cơ: Bón định kỳ phân hữu cơ để tái tạo độ tơi xốp, kích thích hệ vi sinh vật đất phát triển.
- Sử dụng sản phẩm cân bằng đất: Bón bổ sung dòng sản phẩm Đầu Trâu Cân Bằng Đất nhằm cung cấp Canxi, Magie và các nguyên tố vi lượng, giúp cải tạo kết cấu viên của đất, nâng độ pH và gia tăng khả năng giữ nước, giữ chất dinh dưỡng.
- Làm bồn & thảm phủ: Duy trì thảm cỏ giữ ẩm hoặc làm bồn quanh gốc cây để ngăn chặn hiện tượng dòng chảy tràn bề mặt gây xói mòn.
4. Hiệu quả thực chứng từ mô hình nhà vườn Đắk Lắk
Điển hình tại xã Ea Na (tỉnh Đắk Lắk), hộ nông dân Nguyễn Thị Hoa canh tác tiêu xen cà phê đã áp dụng quy trình bón phân cân đối kết hợp hệ thống tưới nhỏ giọt chủ động:
- Chia làm 4 đợt bón/năm (1 đợt mùa khô, 3 đợt mùa mưa).
- Lựa chọn thời điểm bón mát mẻ (sáng sớm hoặc chiều mát), kết hợp bật hệ thống tưới nhỏ giọt ngay nếu trời không mưa để đưa phân thẩm thấu nhanh vào đất.
- Nhờ hạn chế thất thoát dinh dưỡng, vườn cà phê phục hồi mạnh mẽ, bung cành tán đều và năng suất tăng từ 10 tấn/ha lên 14 tấn/ha, kỳ vọng cán mốc 17 – 18 tấn/ha trong vụ thu hoạch tới.
Chương trình Canh tác thông minh phát sóng định kỳ vào lúc 17h00 Chủ Nhật hàng tuần trên kênh VTV9 – Đài Truyền hình Việt Nam, phối hợp thực hiện cùng Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền.
Canh Tác Thông Minh